در فروردین ماه سال 1252 ناصرالدین شاه 43 ساله که ۲۵ سال از دوران حکومتش می گذشت، قصد کرد تا اولین سفر خود به اروپا را آغاز کند. گفته شده این سفر به توصیه میرزا حسین خان سپهسالار صدراعظم ناصرالدین شاه انجام شد. سفر از حرکت به سمت ساحل دریای خزر شروع شد. ناصرالدین شاه و همراهانش برای رسیدن به بندر انزلی 4 هفته در راه بودند و مسیر سختی را طی کردند. پس از رسیدن به بندر انزلی با کشتی روانه بندرآستراخان در روسیه شدند و از آنجا به سمت مسکو و سن پترزبورگ رفتند و با خانواده سلطنتی روس دیدار کردند. اما این تازه اول راه بود. پادشاه و همراهانش بعد از چند روز توقف در روسیه راهی کشورهای آلمان، بلژیک، انگلستان، فرانسه، سوئیس، ایتالیا، اتریش و عثمانی شدند.


سفرهای ناصرالدین شاه به اروپا



ناصرالدین شاه در انگلستان با ملکه ویکتوریا ملاقات کرد و بالاترین نشان افتخار انگلستان را دریافت کرد. حتما با خود می گویید بالاترین نشان انگلستان چیست؟ باید خدمتتان عرض کنیم بند جوراب. بله درست متوجه شدید بند جوراب! خلاصه ماجرا اینکه ناصرالدین شاه پس از اقامت های چند روزه در این کشورها و ملاقات های سیاسی و بازدید از مکان های مختلف، راهی ایران شد. اما از آنجایی که سفر مداوم اعتیاد آور است؛ ناصرالدین شاه بعد از 5 سال بخاطر سفر نرفتن دچار بدن درد شدیدی شد :) و تصمیم گرفت بعد از 5 سال دور دوم سفرهای خود را آغاز کند. البته از حق نگذریم تحمل 5 سال سفر نرفتن آن هم از نوع خارجه سخت است دیگر؟ خود شما تاب می آورید؟


اولین سفر ناصرالدین شاه به اروپا



دومین سری از سفرهای ناصرالدین شاه با عبور از شهرهای کرج، قزوین، زنجان، تبریز، مرند و منطقه ارس آغاز شد. او و همراهانش به سمت قفقاز رفتند و از آنجا با پشت سر گذاشتن شهرهای نخجوان، ایروان و تفلیس مجددا روانه مسکو و سن پترزبورگ شدند. پس از چند روز اقامت در روسیه وارد برلین پایتخت کشور آلمان شدند. حالا اینکه دلیل دو بار سفر کردن ناصرالدین شاه به روسیه و آلمان برای رفع بدن درد بود یا موضوع دیگر را هم در ادامه متوجه خواهید شد. شاه قاجار پس از اقامت یک هفته ای در آلمان راهی پاریس و از آنجا وین شد. حسن ختام سفر ناصرالدین شاه اقامت ده روزه در اتریش بود و پس از آن بود که شاه ایران دلتنگ مملکت داری شد و به ایران بازگشت.

دستاوردهای سفر ناصرالدین شاه به اروپا

اما جدا از رفع بدن درد ناشی از سفر نرفتن، هزینه های گزاف و بیهوده دانستن این سفرها از سوی مردم، این سفرها دستاوردهای مفیدی هم برای ایران داشت. اولین دستاورد آن خاطرات ناصرالدین شاه از این سفرها است که در قالب عکس و سفرنامه موجود است. در واقع ما هم محتوای این پست را اول مدیون ناصرالدین شاه که عزم سفر کرد و بعد هم موچول خان منشی ایشان که زحمت نگارش سفرنامه را کشید هستیم. وگرنه شما کدام پادشاه ایرانی را دیده اید که انقدر بی پرده و صریح از خاطرات شخصی خود به فرنگ بگوید شما آن را به ما نشان بدهید تا در یک پست مجزا به استقبالشان برویم.
ما در ادامه قصد داریم شما را با دستاوردهای بیشتر فرهنگی، سیاسی و اقتصادی سفرهای ناصرالدین شاه که حاصل چشم و هم چشمی شاه قاجار بود آشنا کنیم. به این صورت که ناصرالدین شاه طی سفر های متعدد دید کشورهای خارجی چه چیزی دارند و با خودش گفت چطور آنها دارند و ما نداریم و اینگونه شد که حالا ما نیز داریم :)

از ماشین دودی تا استفاده از قاشق

یکی از تاثیرات سفرهای ناصرالدین شاه به فرنگ این بود که ابزارهایی وارد کشور شد که مقدمات زندگی مدرن را برای مردم فراهم کرد. از جمله ماشین دودی و کالسکه هایی به سبک و سیاق اروپایی ها که جایگزین حمل و نقل با چهارپایان شد! به طبع برای جابجایی این کالسکه ها در سطح شهر نیز تدابیری در جهت زیبا سازی و سهولت حمل و نقل همچون سنگ فرش کردن خیابان ها اندیشیده شد. علاوه بر این ناصرالدین شاه که از میل کردن غذا با قاشق در فرنگ خوشش آمده بود تصمیم گرفت زین پس ایرانیان نیز قاشق را جایگزین دست مبارک برای صرف غذا کنند. البته باید به این نکته اشاره داشت که از زمان هخامنشیان بسیاری از این ابزار هم چون قاشق در ایران وجود داشت اما استفاده آن به صورت دائم و همگانی مرسوم نبود و از زمان ناصرالدین شاه آغاز شد.

تشکیل قوای نظامی در ایران

از دیگر دستاوردهای سفر ناصرالدین شاه به فرنگ تشکیل قوای نظامی منظم و مجهز در ایران بود. گفته می شود ایده این کار پس از بازدید ناصرالدین شاه از نیروهای قزاق روس شکل گرفته است. او ساختاری منظم به قوای نظامی ایران داد، اداره پلیس ایجاد کرد و افراد را به تجهیزاتی همچون تفنگ های سرپر مجهز کرد. همچنین برای آموزش نظامیان مدرسین اتریشی را استخدام کرد.

آموزش دو زبان در مدارس و دانشگاه ها

یکی دیگر از اقدامات مفید ناصرالدین شاه که از تاثیرات سفر به فرنگ ناشی می شد تغییر در نظام آموزشی کشور بود. علاوه بر اینکه در مدارس و دانشگاه ها دو زبان روسی و فرانسوی تدریس می شد، پوشش دانش آموزان و معلمان نیز یکپارچه شد و نظم ظاهری خوبی در سیستم آموزشی کشور شکل گرفت.

تاسیس دارالفنون و جذب دانشمندان ایرانی و اروپایی

از دیگر اقدامات مفید ناصرالدین شاه که نشانگر شکل گرفتن روحیه تجدد خواهی در او بود تاسیس دارالفنون و جذب دانشمندان ایرانی و اروپایی بود. هم چنین چاپ روزنامه، تشکیل ۶ وزارتخانه که تا اواخر دوران سلطنتش به ۱۳ وزارتخانه افزایش یافت و تشکیل شورای دولت هم از دیگر اقدامات او بود.

پیدایش داروخانه مدرن

مکانی که در آن دارو به فروش می رسد و امروزه نیز با عنوان داروخانه شناخته می شود در قدیم با عنوان عطاری بین مردم مرسوم بود. گفته می شود ایده تبدیل عطاری ها به شکل و ظاهر داروخانه های مدرن از زمان قاجار شکل گرفت و ناشی از سفرهای پادشاهان قاجار همچون ناصرالدین شاه به کشورهای خارجی بود.

اولین باغ وحش در تهران

ناصرالدین شاه که از تماشای باغ وحش در آلمان به وجد آمده بود پس از اتمام سفرهای خارجی خود تصمیم گرفت قسمتی از قصر دوشان تپه را به باغ وحش اختصاصی خود تبدیل کند و در آن به نگهداری و تربیت حیوانات وحشی بپردازد. علاقه عجیبی که این پادشاه به حیوانات بخصوص شیر داشت باعث شد تا شرایطی را فراهم کند تا در صورتی که خودش امکان رفت و آمد به باغ وحش را نداشت از طریق چاپار یا تلگراف از حال شیرها و دیگر حیوانات باخبر شود. وی معتقد بود شیر حیوان نیست بله کسی که شیر را حیوان خطاب می کند حیوان است!

اولین آپارتمان در ایران

ساخت اولین آپارتمان در ایران نیز ناشی از الگو برداری ناصرالدین شاه از فرنگ بود که چطور آنها ساختمان های بلند دارند و ما نداریم. البته تا قبل از ناصرالدین شاه نیز ما بناها و ساختمان های بلند داشتیم اما آنچه امروزه از آپارتمان در ذهنمان مجسم می شود همان چیزی است که ناصرالدین شاه برای اولین بار تصمیم به ساختنش گرفت. به این ترتیب به دوستعلی خان معیرالممالک دستور داد تا ساختمانی مثل ساختمان های فرنگ در تهران بسازد. معیرالممالک نیز با دریافت نقشه از مهندسان و معماران اتریشی و فرانسوی شروع به ساخت این بنا کرد. ساخت این بنا 2 سال طول کشید و 40 هزار تومان هزینه برداشت. از آنجاییکه ناصرالدین شاه به طلوع و غروب خورشید علاقه داشت نام این بنا را شمس العماره گذاشت و از طبقه پنجم آن مردم شهر و طلوع و غروب خورشید را تماشا می کرد.

توجه به هنر

گرچه از نظر خیلی از افراد حضور شاه در مجالس رقص و تماشاخانه های فرنگ دلیلی بر بی ارزش بودن و لذت طلبی سفرهای او بود، اما همین حضور شاه در این محافل، و تماشای انواع بازی ها و سرگرمی ها انگیزه ای برای توجه دربار قاجار و حمایت آنان از هنر تئاتر در نیمۀ اول قرن چهاردهم شد.

حضور زنان در عرصه سیاست

ناصرالدین‌شاه نخستین شاه در سلسله قاجار بود که به زنان اختیار حضور در عرصه سیاست را داد، انیس الدوله یکی از همسران شاه بود که حتی در سفر اول شاه به فرنگستان او را همراهی کرد. حالا اینکه واقعا شاه قاجار قصد مشارکت انیس الدوله در امور را داشته با صرفا تاب دوری از ایشان را نداشته در خاطرات ایشان ذکر نشده است :)

می دانیم با اینکه شاه قاجار اصولا در روش مملکت داری و تشکیل خانواده و حتی سفرهایش کمیت را به کیفیت ترجیح میداد اما نمی شود از همان تغییرات و تاثیرات مثبتی که سفرهایش بر شیوه مملکت داری و اقداماتش گذاشت چشم پوشی کرد. پس سفر تحول ایجاد می کند هم در شما و هم در شیوه زندگیتان حتی اگر ناصرالدین شاه باشید!