skip to Main Content

همه آنچه باید درباره فرهنگ ایلام بدانید

مردم ایلام

چقدر با فرهنگ ایلام آشنایی دارید؟ برایتان مهم است که در سفر به این شهر طبیعی و تاریخی زیبا با زبان، فرهنگ و آداب و رسوم مردم این استان آشنا شوید؟ دوست دارید موسیقی محلی ایلام را بشنوید و با سازهای بومی این استان آشنا شوید؟ تمایل دارید با مردم همکلام شوید از گذشته و رسم و رسوم های مختلف بپرسید؟ دلتان می خواهد بدانید بازی های محلی ایلام چه بود؟

اگر به جز دیدن زیبایی های ایلام قصد دارید بیشتر با فرهنگ ایلام، مردم و سبک زندگی آنها آشنا شوید این مطلب برای شماست. ما سعی کردیم تنها گوشه ای از فرهنگ ایلام را برایتان توضیح دهیم تا بعدا در سفر به این استان زیبا خودتان از نزدیک با آداب و رسوم آنها آشنا شوید.

زبان و گویش مردم ایلام

زبان‌کردی بر اساس موقعیت جغرافیایی شامل گویش های مختلفی از جمله: گویش شمالی، گویش شمال غربی، گویش غربی، گویش مرکزی و گویش جنوبی می شود. در واقع مردم ایلام به گویش جنوبی زبان کردی تکلم می کنند. خود این گویش کردی جنوبی دارای گونه های مختلفی مثل: کلهری، ایلامی و لکی است.

کردی کلهری: ای گونه از گویش کردی جنوبی در کرمانشاه و مناطقی از استان ایلام، از جمله شهرستانهای ایوان و شیروان چرداول و بخش چوار رایج است.

کردی ایلامی: بیشتر مردم ایلام به این گویش صحبت می کنند. گویش ایلامی با اندکی اختلاف در شهرهای ایلام،مهران، سرابله،بدره، بخش‌های عمده ای از نواحی جنوبی استان مانند دهلران،دره شهر،آبدانان و مناطقی از کشور عراق نظیر مندلی و خانقین رایج است. این گویش به گویش فیلی نیز معروف است و شامل لهجه های مختلفی می شود:

  • ملکشاهی:در شهرستان‌های ایلام و مهران
  • خزلی: در بخش‌های از شهرستان شیروان چرداول
  • آبدانانی: در شهرستان‌های آبدانان،دهلران و دره شهر
  • ایلامی: در شهرستانهای ایلام،مهران،شیروان چرداول
  • بدره ای: در بخش بدره از شهرستان دره شهر

لکی: این گویش در سطح نسبتاً گسترده ای در استان‌های لرستان،کرمانشاه، همدان و بخشهای از ایلام رایج است.

آداب و‌رسوم مردم ایلام

یکی از مهم ترین بخش های فرهنگ ایلام مربوط به آداب و رسوم مردم این استان در برگزاری مراسم های مختلف است. مردم ایلام آداب خاصی برای برگزاری مراسم عروسی و عزای خود دارند. یکی از معروف ترین مراسم های آنها در مراسم عزاداری مراسم چمر است که در ادامه می‌خواهیم با آن آشنا شویم. به طور کلی واژه چمر بطور کلی واژه چمر (چه مه ره) می تواند به معنای (چشم به راه) و منتظر کسی بودن و یا (چم وچمانن)به معنای کنایه از پشت از غم دولا شدن گرفته شده باشد. چمر در واقع نوعی مراسم ویژه سنتی و نمایش تصویری و عینی از آیین مرثیه ای و عزاداری محلی است که هنگام فوت عزیز آن را برگزار می کنند.این مراسم حدود یک تا سه هفته بعد از فوت انجام می شود و نیاز به یکسری مقدمات دارد. در مرحله اول باید مکان برپایی مراسم که به چمرگاه معروف است مشخص شود‌ سپس به طوایف و اقوام خبر می دهند تا در چه روز و ساعتی در مراسم حضور پیدا کنند. دعوت شدگان به مراسم با لباس های تیره و سنتی اغلب با بسته هایی نظیر برنج،گوسفند،روغن،قند و حتی در مواردی هیزم وارد می شوند تا کمی از سنگینی مخارج مراسم برای خانواده عزادار بکاهند. در این بین مهمانان مرد با استقبال خانواده و بزرگان طوایف متوفی مواجه می شوند‌. مردان در حالی که به پیشانی و شانه های خود گل مالیده اند با نوای هی داد هی بیداد از مهمانان استقبال می کنند و مهمانان نیز از ظرف گل برمیدارند و به پیشانی و شانه های خود می مالند تا به این وسیله با خانواده عزادار همدردی کنند‌. پس از پذیرایی از  آنان بر حسب رعایت سن و مقام با اجازه خانواده متوفی توسط شخصی که یک سینی با یک کارد به همراه دارد به نشانه احترام و پاسخ به عمل ابراز همدردی مدعوین به پاک نمودن گل های شانه ها و پیشانی آنها می پردازند. زنان نیز در حالی که لباس مشکی بر تن کردند و بر شانه خود گل مالیدند با نوای وی وی و حرکات موزون دست ها که به صورت میزنند زنان و همان را به محل استقرارشان یعنی مویه خوان راهنمایی می کنند.  مراحل اجرایی چمر از مجموعه ای از گروهای مختلف تشکیل می شود كه شامل گروه صف زنان،صف مردان،زنان مویه خوان،نوازندگان ساز و دهل و گروه شاعران محلی یا به ایشها(بهتر گوها یا رو كرها) است كه هر كدام به طور منظم و در جایگاه مخصوص خود قرار می گیرد.. در روز موعود با بالا آمدن آفتاب و به نوا در آمدن سرنا و دهل در میدان چمرگاه بستگان  و اقوام صاحب عزا دور هم جمع شده و در دوصف جداگانه زن و مرد ولی مرتبط به هم بر روی خطی دایره وار در چمرگاه صف می بندند نخست مردان صف بسته و علمها و کتلها را در قسمتهای مختلف صف جای می دهند سپس زنان در انتهای صف مردان صف بسته و پارچه ای سیاه را جلوی خود می گیرند و سپس به ایشها و(رو كرها) در چند دسته چهار تا شش نفری و معمولاً در دسته های مختلف به همراه نوازندگان موسیقی كه آلاتشان دهل و سرنا است به سرودن شعرهای فی البداهه در رثای متوفی پرداخته كه نوایشان با آهنگی خاص و بسیار غم انگیز خوانده می شود همسرایان ضمن سرودن همزمان شعرشان به همراه نوازندگان دهل و سرنا و به آرامی حول میدانی دایره شكل كه صفوف فشرده مردان و زنان میهمان آن را احاطه كردند به حركت در می آیند در وسط میدان با تیرهای چوبی كوتاه سكویی ایجاد می كنند كه به كتل معروف است كه البسه و تفنگ و قطار و عكس متوفی را بر روی آن نصب می كنند اسب متوفی را نیز با پارچه تزئین و تفنگ صاحبش بر روی زین آن قرار می دهند.سپس زنان جدای از مردان و در گوشه ای از میدان صفوف فشرده ای را تشکیل می دهند و  عده ای از زنان كه به مور آرها معروف هستند و صدای رسا و دل انگیز دارند به دور كتل حلقه زده و به صورت جمعی یا انفرادی اشعاری غم انگیز در رثای متوفی می سرایند در نزدیكی ظهر از میهمانان جهت صرف نهار در سیاه چادرهای كه قبلاً در یك یا دو ردیف برپا شده اند دعوت به عمل می آورند  غذای چمر معمولاً چلو گوشت است كه در سینی های بزرگ و برای هر سه یا چهار نفر یك سینی گذاشته می شود پیش از غروب آفتاب مردان و زنان گرد علم و كتلها جمع می شوند و پس از شیون بسیار پیرمردان  قوم كتل خاص مرده را باز می كنند ومراسم پایان می یابد اگر مراسم چمر چند روز ادامه یابد هر غروب میهمانان به خانه خود باز می گردند اما در آخرین روز به میهمانان شام می دهند كه به این شام شاو شیم یاشاو شین می گویند. در فرهنگ ایلام این مراسم نششان دهنده تعاون و همدلی است.

لباس مردم ایلام

لباس محلی مردم ایلام بخش زیبایی از فرهنگ ایلام است. در زمانهای قدیم شامل دستار و شال و ستره و شلوار کردی از جنس کودری و گوردین، کت و گلونی و پیراهن بلند تا زیر پا بوده است. اکنون در بیشتر روستاها و نیز در بعضی شهرها از شلوار کردی و دستار استفاده می شود.

موسیقی ایلام

موسیقی بومی ایلام نقش مهمی در فرهنگ ایلام و معرفی آن دارد. این موسیقی در مراسم هایی همچون عروسی، عزا و جنگ استفاده می شود. در این موسیقی از سازهاى دوزله، جفتان، سرنا، شيپور، ضرب، دهل، شمشال، نى و کمانچه استفاده مى‌شود . دوزله  یا جفتان یکی از سازهای منحصر به فرد بومی ایلام است که برخلاف همه سازهاى ايرانى که تک صدا هستند، دو صدايى است و قابليت همراهى با سازهاى چند صدايى را نيز دارد.

  • چوبی

یکی از موسیقی های معروف ایلام که هنگام شادی و رقص نواخته می شود، چوبي است و به صورت انفرادى و يا دسته‌جمعى اجرا مى‌شود. اين موسيقى در گذشته علاوه بر کاربرد هنرى برای  آمادگى جنگى و بدنى نيز استفاده می شده است.

«فتاپاشا، لرزانه، سوار سوار، صى‌سماع، قلاوى، سه‌حار و گريانه» از جمله نواها و ريتم‌هاى اين نوع رقص است که در مناطق کرد و لر نشین کشور رواج دارد.

  • هوره 

«هوره» نيز موسيقى آوازى مردمان غرب کشور به ويژه مردم عزیز ايلام است. هوره  ‌ازجمله آوازهای نخستین بشر که گاه آنرا به اهورامزدا مرتبط می‌دانند  که قدمتی حدوداً 7000 ساله دارد. اين موسيقى زیبا از ريتم آزاد در ترانه و شکستن مصراع‌ها پيروى مى‌کند و تک سيلابى است، به همين دليل از موسيقى رديفى ايران که تابع شعر کلاسيک است، متمايز مى‌شود.

  • موسیقی سوگواری

موسيقى آيين‌هاى سوگوارى نوع ديگرى از موسيقى در استان ايلام است که به طور مشخص در آيين چمرى که در ادامه با آن آشنا می شویم، با سرنا و دهل اجرا مى‌شود و در اين مراسم مردم ايل‌‌ها و روستاها در محلى به نام «چمرجا» جمع مى‌شوند. جالب است بدانید نمايش تعزيه نیز برگرفته از سنت چمرى در غرب کشور است.

بازی های محلی ایلام

یکی از بخش های جالب فرهنگ ایلام که امروزه کمرنگ شده بازی های محلی است. در گذشته مردم ایلام نیز به فراخور نوع معیشت و محل زندگی خود از بازی های مختلفی برای سرگرم کردن خود و دورهمی استفاده می کردند. اغلب این بازی ها به صورت دسته جمعی و با کمترین امکانات موجود انجام می شد. متاسفانه این روزها کمتر به بازی های بومی و پرداخته می شود و اغلب تنها روایت این بازی ها را از زبان مادر بزرگ و پدربزرگ های ایلامی می شنویم. در ادامه با چند نمونه از بازی های بومی ایلام آشنا می شویم. 

پَلان

این بازی بر پایه یکی از اجزای طبیعت یعنی سنگ است و بیشتر توسط مردان اجرا می شود. ولی گاهی زنان نیز مشارکت دارند.

 . افراد در این بازی به دو گروه مساوی تقسیم می شوند. هر گروه باید در سمت خود، سه سنگ بزرگ با فاصله یک و نیم متر از هم قرار دهد تا گروه مقابل با سنگی در دست به سمت سه سنگ روی زمین بزند. اگر یکی از سنگ ها مورد هدف قرار گرفت همان بازیکن سنگ دیگری پرتاب می کند و همینطور تا آخر، اگر سنگ بازیکنی مورد اصابت قرار نگرفت نوبت نفر بعدی تا همه ی تیم سنگهای خود را به هدف پرتاب کنند و پس از آن تیم مقابل به همین روال شروع می کنند. هر تیمی که زودتر از دیگری هر سه عدد سنگ کاشته شده را هدف قرار دارد ، یک امتیاز می گیرد و سپس جای تیمها عوض وبازی دوباره آغاز می شود. اگر سنگهای یک گروه سالم ماند و هیچکدام زده نشد ولی گروه دیگر هر سه سنگ را مورد اصابت قرار داد. دو امتیاز محسوب وزمین هم جابجا نمی شود. سقف امتیاز این بازی از قبل مشخص می شود  گروهی زودتر به آن سقف برسد، برنده است. 

چُوزَر

یکی دیگر از بازیهای محلی ایلام چوزر است که عمدتا در شب انجام می شود. این بازی نیز مانند بازی قبلی به صورت دسته جمعی انجام می شود. افراد به دو گروه تقسیم می شوند و یک نفر یک چوب که روی آن پارچه ای را به نشانه علامت‌ گره میزنند به پشت سرخود پرتاب می کند. در این زمان همه افراد در کنار فردی که چوب را پرتاب می کند قرار دارند.پس از پرتاب همه به دنبال چوب می روند. در ضمن باید مراقب گروه دیگر باشند که اگر آنرا یافتند فوراً آن فرد را گرفته و چوب را پس بگیرند. زمانی که کسی چوب را پیدا کرد باید به‌گونه ای که گروه مقابل متوجه نشود یارانش را باخبر کنید و زمانی که آماده رفتن به سمت محلی که از قبل تعیین کردند، شدند داد بزند یافتم. در این جا گروه مقابل هجوم می آورد نا قبل از رسیدن به محل چوب را بگیرد اگه بتوانند چوب را به محل برسانند یک امتیاز و اگر نتوانند نوبت گروه بعدی است. سقف امتیاز این بازی نیز از قبل تعیین می شود و هر گروهی زودتر به آن امتیاز برسد برنده است. 

 کِلاورِوان

 در این بازی اعضای دو گروه به دور دایره ای جمع می شوند. به قید قرعه یک گروه داخل دایره  به صورت چهار دست و پا قرار می گیرد و همه افراد داخل دایره کلاه بر سر دارند. با زدن سوت اعضای گروه مقابل یکی از کلاه ها را برداشته و فرار می کنند در این لحظه داخل دایره به دنبال کلاه می رود. اگر تیم مقابل بتواند کلاه را به مقصد برساند، یک امتیاز و اگر کلاه را پیش از رسیدن به محل بازپس گرفته شود تیم مقابل بایستی در درون دایره قرار گیرد و بازی از نو شروع می شود.  

This Post Has 0 Comments

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت توسط reCAPTCHA و گوگل محافظت می‌شود حریم خصوصی و شرایط استفاده از خدمات اعمال.

Back To Top